Ancak ilçenin hikâyesi, 1930’lu yıllarda küçük bir köy olarak başlayan uzun ve anlamlı bir geçmişe dayanıyor.
Tarihi kaynaklara göre Bismil, jeopolitik konumu ve stratejik önemi nedeniyle kısa sürede bölgenin idari merkezi haline geldi. O dönem Seyithasan Nahiyesi’nin Bismil’e taşınmasıyla birlikte ilçenin gelişim süreci hız kazandı. 1936 yılında Resmî Gazete’de yayımlanan kararla Bismil, Diyarbakır’ın altıncı ilçesi olarak resmen kuruldu.
Bismil İsmi Nereden Geliyor?
Osmanlı kayıtlarında "Bismil" adıyla geçen yerleşimin isminin, "Basmil Oymağı"ndan geldiği ifade edilmektedir. "oymak" kavramı; boy, aile, köy veya göçebe topluluk anlamlarında kullanılmaktadır. Bu nedenle Basmil Oymağı'nın, bölgede yaşayan göçebe bir topluluğu ve yerleşimi ifade ettiği değerlendirilmektedir.
Köyün adı, uzun yıllar boyunca 'Basmil' olarak anıldı. Ancak ilçe olduktan sonra resmi kayıtlarda 'Bismil' adı kullanılmaya başlandı."
Cemiloğulları'nın İzleri :
Bismil’in geçmişinde önemli bir yere sahip olan Basmil (Bismil) köy sahipleri Cemiloğullarıdır. Rivayetlere göre Cemiloğulları'nın bölgede yaklaşık yetmiş köy üzerinde etkisi bulunuyordu. Karabaş, Köprübaşı, Ambar, Tavuklu ve Şernami (Yeni Evler) gibi köylerin bu yapının içerisinde yer aldığı anlatılmaktadır.
Geçmişe dair anlatımlarda, bugünkü Bismil'in bir dönem Cemiloğlu ailesine ait bir köy olduğu belirtilmektedir. Kayıtlarda Basmil köyü denilmektedir. Ailenin sürgün edilmesinin ardından bölgedeki bazı topraklara Bulgaristan’dan gelen muhacirlerin yerleştirildiği aktarılmaktadır.
Nahiyeden İlçeye Uzanan Yolculuk
1932 yılına kadar Bakacak (Seyithasan) Nahiyesi'ne bağlı küçük bir köy olan Bismil, aynı yıl nahiye merkezinin buraya taşınmasıyla yeni bir döneme girdi. Kendisine bağlı 74 köy ve 889 nüfusla Nahiye Müdürlüğü kurulan Bismil, dört yıl boyunca bu statüde kaldı.
1936 yılında çıkarılan 3197 sayılı yasa ile ilçe statüsüne kavuşan Basmil ismi Bismil olarak ad aldı.
Basmil (Bismil) ilk ve tek mahallesi Dicle Mahallesi idi. 1937 yılında Bulgaristan’dan gelen Türk muhacirlerin yerleştirilmesi amacıyla Altıok Mahallesi kuruldu. Daha sonraki yıllarda Bozkurt ve Akpınar mahalleleri de ilçenin yerleşim alanları arasına katıldı.
Dicle Nehri'nin Şekillendirdiği İlçe
Bismil’in gelişiminde Dicle Nehri önemli bir rol oynadı. Nehir, bölgeye hayat verirken zaman zaman yaşanan taşkınlar ilçenin yerleşim yapısını da değiştirdi.
1952 yılında meydana gelen büyük taşkın sonrası Kurtuluş Mahallesi kuruldu. 1963 yılında yaşanan yeni sel felaketinin ardından ise evlerini kaybeden vatandaşlar için Fatih Mahallesi oluşturuldu. Sonraki yıllarda artan nüfus ve göç hareketleriyle birlikte Dumlupınar, Şentepe, Esentepe, Sanayi, Tekel ve Seyrantepe mahalleleri kurularak ilçe büyümeye devam etti.
Günümüz Bismil’i
Bugün Bismil, Diyarbakır’ın en büyük ilçelerinden biri konumunda bulunuyor. İlçe sınırları içerisinde merkez mahalleler dahil toplam 123 mahalle ve 85 mezra yer alıyor.
1.679 kilometrekare yüzölçümüne sahip olan ilçe, deniz seviyesinden 546 metre yükseklikte bulunuyor. Dicle Havzası'nın en önemli tarım merkezlerinden biri olan Bismil, verimli arazileri, tarihi geçmişi ve kültürel zenginliğiyle bölgenin dikkat çeken yerleşim yerleri arasında yer almaya devam ediyor.
90 yıl önce küçük bir köy olarak başlayan Basmil (Bismil) hikâyesini her geçen gün büyüten Bismil, geçmişinden aldığı güçle geleceğe yürümeyi sürdürüyor.
