Efsanevi ses Dengbêj Zahiro’nun (Zahirê Kopo) seslendirdiği ve asırlık bir göç, sevda ve aşiret trajedisini anlatan ünlü "Bişêrîyo" (Beşiri) kilamının gizli kalmış tüm sözleri çözülerek tam metin halinde Türkçe'ye çevrildi. Diyarbakır ovasından Beşiri dağlarına uzanan bu epik ağıt, adeta bir coğrafyanın gözyaşı haritasını sunuyor.
"Evi Yıkılasıca Dünya!": Bir Çağın Kapanışı ve Kervanların Hüznü
Kilam, Dengbêj Zahiro’nun ciğerden kopup gelen "Way ax..." nidasıyla başlıyor ve dinleyicinin kalbine bir ok gibi saplanıyor. Şarkıda geçen "Malşewitîyo" (Evi yıkılasıca/Ocağı batasıca dünya) feryadı, sadece kişisel bir hüsranı değil; kervanların amansız yollara düştüğü, feodal beylerin kararlarıyla yurtlarından olan binlerce insanın ortak kaderini özetliyor.
Zahiro, Diyarbakır tahtı ile Beşiri ovası arasında mekik dokuyan kervanların ve o kervanların ortasında kalan masum bir aşkın hikayesini anlatırken, dönemin sosyo-politik yapısına da ışık tutuyor.
Molla İbrahim’in Dergahından Ali’nin Adaletine: İnanç ve Sığınma
İlk kez tam metni yayınlanan kilamda, sadece bir aşk hikayesi değil, derin bir tasavvufi ve toplumsal sığınma arzusu göze çarpıyor. Dönemin kanaat önderlerinden Molla İbrahim’e yapılan "Ben senin namusunun, şerefinin tahtına sığındım" yakarışı, çaresiz kalan halkın adalet arayışını simgeliyor. Kilamın çarpıcı finalinde yer alan Hz. Ali atıfı (Şêrê Elî) ise, dünyada adalet ve derman bulamayan dengbêjin, günahlarından arınmak ve teselli bulmak için manevi bir kapıya sığınışını belgeliyor.
Kulaklarda Kalan Son Sızı
"Keklik sürüsü gibi dizilmiş yiğitler" ve "Malatya’nın kırmızı elmaları gibi yan yana kurulan meclisler" tasvirleriyle coğrafyanın tüm renklerini feryadına katık eden Dengbêj Zahiro, bu kilamıyla Beşiri dağlarının dumanını bugünkü nesillerin zihnine üflüyor.
Bugün kulaklarımızda kalan o son çaresiz haykırış, asırlardır bu topraklarda yankılanan kadim bir gerçeği bir kez daha yüzümüze vuruyor:
"Neman neman... wa Bişêrîyo..." (Derman kalmadı, çaresizim ey Beşiri...)
———
Dengbêj Zahiro’nun "Bişêrîyo" Kilamının Tam Kürtçe Metni ve Türkçe Çevirisi:
Kürtçe (Orijinal Metin): Way ax, way ax, way ax... Neman neman, neman neman, neman neman, neman neman, wa Bişêrîyo... Lolo lawo ko textê Diyarbekir bila tebşîr be, Lê tewr nazik bilerime miştera mîna cindîyê we bi baqîyo... Malşewitîyo şev e, şev e mîna bala xwedê me dî kervan war e, Biratîya loştîyar bikira dota elê re rojê çû... Walahi mi qîzika dît li ruzilê bavê rê bide şeva, Bi hesretê destê min xulamê te yar rebbîyo...
Agir bixwaziye xanîyê bavê ke tû, Mi got sibe ye ji Diyarbekir berda wâ berda rê...Malşewitîyo sibe ye me dî kervanê firoştyar derket, Ez dilerim dayê zilm e me şallah lo ew ji vir atê... Me dît seyrê rabû daco ser me meka, Ji kava tewatê tû paşê şîn... Digo biratî agir de xanîyê bavê te kava te kervanê darvazî me, Berxê bavê min kerr e law tewr darvaz nabe li serê rê...
Ademê sibe ye ji tora Beşîrê rabû sêniya bi taximê, De qasî sîng û berê lê me seyrê... Xanîyê mala bavê xweş tiral tarif dikim, Agir pê bikeve bi şewatê da ew li bendê rê... Lolo kuro malşewitîyo tû seyr bide kû siba xwedê la wek miştera serê rav, Mîna kûlîlka azdem çû wek amê qulpê... Walahî şingilê gelyê bajarê Diyarbekir,Ez dilerim dayê li bendê sor e... Hanyam miştera ferya mîna hîva çardev şevê,Dadê derket Beşîrîya hewrê... Malşewitîyo şeqo şema ranya min rabû xwedê da ser bajarê me lê tû me raşê, Çi qas meletê Diyarbekir heye, li ber şewqê min rabûne ji xorata elê tû çû...
Gedê bozê miştera piçûk mîna nîkula mîrahî wa ta kewê, Walahî qirka miştera zeraf mîna şûşê mîrahî tîna lamyê... Ciwatê mergê miştera mîna sêva meletî, Bayê deryê xoraba lê dixe malê sêva rê da rê... Heyla malê temîda bi sîngê miştera mînanî, Gedê sifrê ber wa wa elîsertê... Hala tû seyr bike we sibe ye kî ji ma meletî min rabû xwedê miştera mîna keryê mîna kewa pacha, Bav raketîna eksî min ra simê da lê selame... Weqta mîra da kerr roştîya kulekê mada çêbike, Gedê nojdar tora maxel û talê... Bira malmîrata tû xort tewr rabû co de daxê bendê, mîratê kerr roştîya rabû perîvî tû kotal ra kîye... Hala rabê destê min mîrat e mîna bavê jê malê mela îbrahîm, Ez meryê tora xelkê wek kar la tebê... Bêje mela îbrahîm ez textê namûsa te ket me rabû evro dil ketine na, A min û seyrane ji tora bîle we nêhanê...Meryê rabû sako xala li qirqê hanarê sûret elîvêtin zigurandê şekirê, Ez zâf xêra ji min ra mela lê gundê... Hey malşewitîyo midî ve sibe ye melet dibê kuro malmîratê tû xesî kû tewî tawkîme de qasî sîng û berê seyrê ketiba, Mîra me rîf gundekî ji perê cêwa xorrak, Gedê berê wî bide bave wî tayê xwedê... Ew kesê destê min li bedena seyrane ketba mîna meriv sîngil girê herfa ye, Wala çi qas gunehê meriv hebe, de berê min dayê şêrê elî we efû be... Aman neman, neman neman, neman neman, neman neman, ax neman neman... Way ax...
—-
Türkçe Çevirisi: Way ax, way ax, way ax... Aman aman, aman aman, çaresizim aman, ey Beşiri... Lolo oğul, Diyarbakır tahtı ve ovası sana müjde olsun, O narin gerdanın sarsılsın, o asil ve yiğit duruşunla ey baki olan... Evi yıkılasıca dünya! Gecedir şimdi, Allah’ın izniyle kervanın konakladığını gördük, Dostların kardeşliği hürmetine, güneş batıp gün batıya devrilmeden önce... Vallahi o kızı gördüm, babasının yollarında geceye meydan okuyordu, Ellerimin hasretiyle sana köle olayım ya Rab!
Ateşler düşsün o tütmeyen baba evinin çatısına, Dedim ki sabahtır, kervan Diyarbakır’dan yola çıkmış, yollara koyulmuş... Evi yıkılasıca dünya! Sabahtır, tüccarların kervanının yola çıktığını gördük, Dilerim anne, bu bir zulümdür; inşallah o kervan buraya sağ salim varır. Gördük ki seyran yeri canlanmış, kervan üstümüze doğru yürür, O sessiz sakin vakitlerde, sen ey arkasında yas bırakan paşa... Der ki: "Kardeşim, ateş düşsün baba evine, ben bu yoldan geçen kervanım,Benim babamın körpe kuzusu sessizdir, kervan bu dar yollardan geçemez..."
Sabahın ilk ışıklarıyla Beşiri ovasından bir kervan takımı yükseldi, O fidan boylu, göğsü nakışlı güzel seyranın aşkına... Baba ovasının o güzel, asil evini anlatıyorum size, Ateşler düşsün o yola, o ev hep o yolların bükümünde bekler durur... Lolo oğul, evi yıkılasıca dünya! Sen bak hele, Allah’ın sabahında yiğitler sökün etmiş,Tıpkı o erken açan bahar çiçekleri gibi, o kulpundan kopan goncalar gibi... Vallahi Diyarbakır şehrinin o derin vadilerinde, Dilerim anne, her yer o kızıl hüzne bürünmüştür. Feryat figan yükselir yiğitlerin arasından, tıpkı ayın ondördü gibi gecede parlayan, Anam, Beşiri’nin dumanlı dağlarından kopup gelen bir çığlık bu... Evi yıkılasıca dünya! Şafağın ışığı yüzümüze vurdu, Allah bu şehri bize bağışladı ama sen bizi dertle bıraktın, Ne kadar Diyarbakır halkı varsa, o ışığın parıltısında toplandı; sen ey ellerin memleketine giden yar...
O kır atlı, o genç yiğit mîrlerin asil duruşu, tıpkı o turnanın süzülüşü gibidir, Vallahi o güzel gerdanı, mîrlerin kristal kadehleri gibi parlar yanağında... O güzel meclisler, Malatya’nın kırmızı elmaları gibi dizilmiştir yan yana, Harabe kapılardan esen o rüzgar, elma bahçelerini yollara savurur... Heyhat! O sadakatle atan göğüslerin üstüne kurulan yuvalar, O bereketli sofralar şimdi o yalnız topraklarda sahipsiz kalmış... Bak hele, bu sabah kimler uyanmış bu topraklarda; keklik sürüsü gibi, paşa kuşları gibi dizilmiş yiğitler, Babam tersine uykulardadır, oysa yollara selam durulmuş çoktan... Mîrlerin zamanında, o dar pencereli odalarda ışıklar yakılırdı, O genç hekimler, o eski şifa yurtlarında çare arardı dertlere...Kardeşlerim, o yıkılası dünyada gençler ayağa kalkmış, bendini aşmış; o sessiz aydınlıkta bu yıkık kervanın yükünü taşıyan kimdir? Hadi kalk, tut ellerimden; tıpkı Molla İbrahim’in o kutsal evinin bereketi gibi, Ben bu ellerin, bu halkın dertli bir evladıyım işte... De ki Molla İbrahim’e: "Ben senin namusunun, şerefinin tahtına sığındım; bugün yürekler yaralıdır, Benim ve o güzel seyranın kaderi, bu gizli yolların koynunda saklıdır..." O yiğit kalktı, sırtına abasını aldı, yanağı nar gibi kızarmış, dudaklarında şeker gibi tatlı bir sözle, Ben çok hayır diledim kendime ve o köyün mollasına... Hey evi yıkılasıca dünya! Gördüm ki bu sabah halk der ki: "Oğul, o ocağı batasıca her şeyini yitirmiş, o fidan boylu seyranın hasreti yüreğine düşmüş..." Mîrimiz bize o nehir kenarındaki güzel köyü yurt kılmıştı, O genç yüzünü babasına dönmüş, Allah’ın yazgısına boyun eğmişti... O benim ellerimin, o seyranın bedenine değdiği anlar; tıpkı harflerle örülmüş kutsal bir kitaptı, Vallahi bir insanın ne kadar günahı varsa, yüzünü o Ali’nin aslanına döndüğünde affolurmuş... Aman aman, çaresizim aman, kalmadı derman, ax aman aman... Way ax...
