Bir şehrin medeniyet seviyesi yalnızca yaptığı binalarla, açtığı yollarla veya diktiği ağaçlarla ölçülmez. Asıl ölçü, ortak yaşam alanlarını vatandaş için ne kadar yaşanabilir hâle getirdiğidir.

Parklar; çocukların özgürce oynadığı, yaşlıların soluklandığı, ailelerin bir araya geldiği, insanların ağaç gölgesinde dinlendiği ortak yaşam alanlarıdır. Parklar bir şehrin nefes aldığı yerlerdir. Peki, gerçekten öyle mi? Yoksa vatandaşın dinlenmesi için ayrılan bu alanlar, zamanla farklı amaçlarla kullanılan ve asıl işlevinden uzaklaşan mekânlara mı dönüşüyor?
Yaşadığımız çevredeki parklara biraz dikkatle baktığımızda, yıllardır devam eden ve artık sıradanlaştırılan pek çok sorunla karşılaşıyoruz.

1. Üç metrekarelik büfe, kırk metrekarelik işgal!

Parkların önemli sorunlarından biri, büfelerin çevresinde oluşan kontrolsüz alan kullanımıdır. Belediyeler tarafından ihale yoluyla işletmeye verilen küçük büfelerin çevresinde, zamanla büfenin kendi alanını aşan oturma bölümleri ve çeşitli eklentiler oluşabilmektedir.

Üç dört metrekarelik bir büfenin, çevresindeki masa, sandalye ve diğer unsurlarla birlikte otuz kırk metrekarelik alanı kullanması kabul edilebilir mi? Burada mesele yalnızca büfe işletmeciliği değildir. Asıl mesele, kamuya ait bir alanın ne ölçüde ve hangi koşullarda özel kullanımına bırakıldığıdır.

Elbette vatandaşın parklarda çay içebileceği, ihtiyaçlarını karşılayabileceği işletmeler bulunabilir. Ancak bir işletmenin varlığı, diğer vatandaşların oturma, dolaşma ve dinlenme imkânlarını daraltmamalıdır. Bir kişinin ticari faaliyeti uğruna onlarca kişinin ortak kullanım alanı kısıtlanıyorsa burada kamu yararının yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Parkın sahibi işletmeci değil, halktır. Belediye de bu ortak alanın koruyucusudur. İhaleler yalnızca gelir elde etme amacıyla değil, kamu yararı gözetilerek düzenlenmeli; işletmelerin kullanım sınırları açıkça belirlenmeli ve düzenli olarak denetlenmelidir.

2. Parkta tuvalet yok, el yıkayacak musluk yok!

Bir park düşünün: Çocuklar oynuyor, yaşlılar yürüyor, aileler saatlerce vakit geçiriyor. Peki, bir çocuğun tuvaleti geldiğinde ne olacak? Yaşlı bir vatandaşın acil ihtiyacı ortaya çıktığında nereye gidecek? Bir insan yemek yedikten sonra elini yıkamak isterse bunu nerede yapacak?

Parklarda tuvalet ve el yıkama imkânlarının bulunmaması, özellikle çocuklar, yaşlılar, engelli bireyler ve küçük çocuklu aileler açısından önemli bir eksikliktir.

Park yapmak yalnızca ağaç dikmekten, çim ekmekten ve bank yerleştirmekten ibaret değildir. İnsanların ihtiyaçlarını karşılayabileceği bir ortam oluşturmak da belediyeciliğin temel sorumlulukları arasında değerlendirilmelidir.

Elbette her küçük parkta aynı büyüklükte tesisler bulunması mümkün olmayabilir. Ancak parkın büyüklüğü, ziyaretçi yoğunluğu ve konumu dikkate alınarak yeterli sayıda, temiz, erişilebilir ve bakımlı tuvaletler yapılmalıdır. Uygun noktalarda içme suyu ve el yıkama imkânları sağlanmalıdır.

Bir belediyenin başarısı, yalnızca parkın girişindeki tabelayla değil, vatandaşın o parkta ne kadar rahat ve güvenli vakit geçirebildiğiyle de ölçülmelidir.

3. On yıl önceki yanlışlar neden hâlâ karşımızda?
Şehircilikte en büyük sorunlardan biri, yanlış bir uygulamanın yıllarca devam etmesidir. Oysa şehirler değişir, insanların ihtiyaçları değişir, nüfus artar ve kullanım alışkanlıkları dönüşür. Buna rağmen bazı parklar, geçmişteki hatalı tasarımlarıyla varlığını sürdürür.

Bunun en belirgin örneklerinden biri, parkların ortasına yapılan ve zamanla işlevini kaybeden havuzlardır. Fıskiyeleri bozulmuş, su tesisatı çalışmayan, bakımsız ve kullanılmayan bir havuzun parkın ortasında yıllarca durması ne kadar anlamlıdır?

Bir zamanlar parka estetik katmak amacıyla yapılan bu yapılar, işlevlerini yitirdiklerinde alan kaybına dönüşebilir. Vatandaşın oturabileceği, çocukların oynayabileceği veya yeşil alan olarak değerlendirilebilecek bir yer, atıl bir yapıyla kaplanmış olur.

Çözüm, her havuzu yıkmak değildir. Öncelikle mevcut yapının onarılmasının mı, yeniden düzenlenmesinin mi, yoksa kaldırılmasının mı daha yararlı olacağı değerlendirilmelidir. Kullanılmayan alanlar, parkın ihtiyacına göre yeniden tasarlanmalıdır.

Şehircilik, geçmişte yapılanı sonsuza kadar korumak değil; yapılanı gerektiğinde sorgulamak ve daha iyisini ortaya koymaktır.

4. Ağaçların çevresine duvar örerek insanları dinlenmekten mahrum bırakmak!

Bazı parklarda ağaçların çevresine oturma alanları yapılmıştır. Ancak zamanla bu alanların etrafına, özellikle pandemi dönemindeki kullanım kısıtlamalarıyla bağlantılı olarak, duvar benzeri yüksek yapılar eklendiği görülmektedir.

Eğer bir oturma alanının çevresine yapılan bu yapılar insanların rahatça oturmasını, kalkmasını veya geçmesini zorlaştırıyorsa tasarım yeniden ele alınmalıdır. Özellikle dar kaldırımlarda bu tür düzenlemeler, yayaların hareket alanını daha da kısıtlayabilir.

Burada sorulması gereken soru şudur: Bir düzenleme yapılırken yalnızca o günün ihtiyacı mı düşünülüyor, yoksa yıllar boyunca nasıl kullanılacağı da hesaba katılıyor mu?

Parkların ve kaldırımların tasarımında estetik kadar işlevsellik, erişilebilirlik ve yaya güvenliği de önemlidir. İnsanları dinlendirmesi gereken bir düzenleme, onların hareketini zorlaştıran bir engele dönüşmemelidir.

5. Kaldırımlar kimin? Yayaların hakkı nerede başlıyor?
Parklar ve kaldırımlar birbirinden bağımsız düşünülemez. Bir parkın çevresindeki kaldırımda yürümek mümkün değilse o parkın sunduğu imkânlardan yararlanmak da zorlaşır.

Kaldırımların masa ve sandalyelerle, ürün teşhirleriyle, odun yığınlarıyla veya başka eşyalarla daraltılması, yayaların hareket alanını kısıtlar. Özellikle çocuklar, yaşlılar, tekerlekli sandalye kullananlar ve görme engelli bireyler bu durumdan daha fazla etkilenebilir.

Kaldırım, dükkânın deposu veya işletmenin ek kullanım alanı değildir. Yayaların güvenli biçimde yürüyebilmesi için ayrılmış kamusal bir alandır.

Elbette esnafın da ekonomik faaliyetini sürdürme hakkı vardır. Ancak bu hak, başkalarının kamusal alanı kullanma hakkını ortadan kaldırmamalıdır. Belediyelerin görevi, esnafın faaliyetlerini sürdürebileceği makul koşullarla yayaların geçiş hakkını dengeli biçimde korumaktır.

Bu nedenle kaldırımlardaki işgaller düzenli olarak denetlenmeli, geçiş genişlikleri korunmalı ve kurallar herkese eşit uygulanmalıdır.

6. Bir ağacı kesen, gölgesinden yararlanma hakkını da düşünmeli!

Belki de üzerinde en fazla düşünmemiz gereken konulardan biri budur.

Bir esnafın, dükkânının önü daha görünür olsun diye belediyeye ait bir ağacı izinsiz kesmesi veya zarar vermesi kabul edilebilir mi? Üstelik aynı kişi, yazın kavurucu sıcağında başka bir yerdeki ağacın gölgesine sığınma ihtiyacı duyuyorsa burada üzerinde düşünülmesi gereken bir çelişki vardır.

Ağaç yalnızca önünde bulunduğu dükkânın sahibine ait değildir. Ağacın gölgesinden çocuklar, yaşlılar, yayalar, esnaf ve o sokaktan geçen herkes yararlanır. Ağaç; serinlik, temiz hava, doğal güzellik ve ortak yaşam kalitesi demektir.

Bir ağacın büyümesi yıllar alır. Onu kesmek ise birkaç dakika sürebilir. Bu nedenle ağaçlar, kişisel çıkarlar veya geçici estetik kaygılar uğruna gözden çıkarılmamalıdır.

Belediyeye ait ağaçlara zarar verildiğinde ilgili birimlere haber verilmeli ve gerekli işlemler mevzuat çerçevesinde yürütülmelidir.

Ağacın gölgesi bir kişinin değil, toplumun ortak nimetidir. O gölgeden yararlanmak isteyen herkes, o ağacın yaşamasını da önemsemelidir.

7. Fırınların önündeki odun yığınları ve ortak alanların amacı

Bazı fırınların önünde biriktirilen büyük odun yığınları da kaldırımların ve çevrenin kullanımını zorlaştırabilmektedir. Yakacak malzemenin depolanması işletme açısından bir ihtiyaç olabilir. Ancak bu ihtiyacın karşılanması, kamusal alanın gelişigüzel işgal edilmesi anlamına gelmemelidir.

Odunların kaldırıma taşması, yayaların geçişini engellemesi, çevre düzenini bozması veya güvenlik açısından risk oluşturması durumunda gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. İşletmeler için uygun depolama koşulları sağlanırken vatandaşın geçiş hakkı da korunmalıdır.

Buradaki temel ilke açıktır: Bir kişinin ihtiyacı, diğer insanların hakkını ortadan kaldırmamalıdır.

Peki, çözüm ne?

Sorunları dile getirmek önemlidir; ancak asıl amaç yalnızca eleştirmek değil, daha yaşanabilir bir şehir için çözüm üretmektir.

Belediyelerimizden beklentilerimiz şunlardır:
Parklardaki büfeler denetlenmeli: İhale şartları, tahsis edilen alanlar ve fiilî kullanım karşılaştırılmalı; izinsiz genişlemeler önlenmelidir.

Tuvalet ve hijyen imkânları artırılmalı: Parkın büyüklüğüne ve ziyaretçi yoğunluğuna uygun, temiz, erişilebilir tuvaletler ile el yıkama ve içme suyu noktaları oluşturulmalıdır.

İşlevini yitiren yapılar gözden geçirilmeli: Kullanılmayan havuzlar, bozuk fıskiyeler ve atıl tesisler için bakım, onarım veya yeniden düzenleme planları hazırlanmalıdır.
Kaldırımlar yayalara geri kazandırılmalı: Masa, sandalye, ürün, odun ve benzeri malzemelerin geçişi engellemesine izin verilmemelidir.

Ağaçlar korunmalı: İzinsiz kesim ve zarar verme olayları denetlenmeli; kuruyan veya tehlike oluşturan ağaçlar uzman değerlendirmesiyle ele alınmalı, uygun yerlere yeni ağaçlar dikilmelidir.

Parklar belirli aralıklarla yeniden değerlendirilmeli: On yıl önce yapılan bir düzenlemenin bugün hâlâ işlevsel olup olmadığı incelenmeli; vatandaşların görüşleri alınmalıdır.

Kurallar herkese eşit uygulanmalı: Esnaf, işletmeci veya başka bir kişi olması fark etmeksizin kamu alanlarının kullanımında aynı ilkeler geçerli olmalıdır.
Vatandaşın görüşü alınmalı: Mahalle toplantıları, başvuru kanalları ve yerinde incelemeler aracılığıyla sorunlar belirlenmeli, yapılan çalışmaların sonuçları kamuoyuyla paylaşılmalıdır.

Sonuç: Parkları yalnızca yapmayalım, yaşatalım!

Bir şehrin parkları, o şehirde yaşayan insanların ortak yaşam kültürünü yansıtır. Ağaçların korunması, kaldırımların açık tutulması, parkların temiz olması ve insanların temel ihtiyaçlarını karşılayabilmesi yalnızca belediyelerin değil, bütün toplumun önemsemesi gereken konulardır.

Ancak kamusal alanları planlamak, düzenlemek, denetlemek ve vatandaşın kullanımına uygun tutmak belediyelerin temel sorumlulukları arasındadır. Vatandaşın görevi de ortak alanları korumak, kurallara uymak ve gördüğü sorunları ilgili mercilere bildirmektir.

Bir parkın ortasında yıllardır çalışmayan bir havuz duruyorsa, bir büfenin çevresi vatandaşın oturabileceği alanı daraltıyorsa, bir çocuk tuvalet ihtiyacını karşılayacak yer bulamıyorsa, bir yaşlı kaldırımda rahatça yürüyemiyorsa veya bir ağacın gölgesi uğruna değil, ağacın kendisi uğruna korunmuyorsa kendimize şu soruyu sormalıyız:

Biz gerçekten park mı yapıyoruz, yoksa yalnızca park görüntüsü mü oluşturuyoruz?

Belediyecilik, yalnızca yeni projeler üretmek değildir. Geçmişte yapılan hataları fark etmek, mevcut sorunları gidermek, kamu kaynaklarını verimli kullanmak ve vatandaşın hayatını kolaylaştırmaktır.

Çünkü parklar birilerinin ticari alanı, kaldırımlar birilerinin deposu, ağaçlar birilerinin önünü kapatan engeller değildir.

Parklar halkındır. Kaldırımlar yayalarındır. Ağaçlar hepimizindir.

Daha yaşanabilir bir şehir için beklentimiz büyük sözler değil; doğru planlama, eşit denetim, düzenli bakım ve vatandaşın hakkına gösterilen saygıdır.