Bir milletin en büyük zenginliği yalnızca sahip olduğu topraklar veya maddi değerler değildir.
O milletin tarihini, dilini, edebiyatını ve kültürünü koruyan insanlar da en büyük hazinelerindendir. Geçmişten günümüze ulaşan kitaplar, belgeler ve eserler, bir milletin hafızasını oluşturur. İşte Ali Emîrî Efendi, hayatını bu hafızayı korumaya adamış önemli bir aydındır.
1857 yılında Diyarbakır Sur’da dünyaya gelen Ali Emîrî Efendi, Diyarbakır’ın köklü ailelerinden olan Emîrîzâdelerdendir. O dönemlerde Diyarbakır Sur’da Sülûkiyye Camii’nin bitişiğinde bulunan Sülûkiyye Sıbyan Mektebinde başlayan eğitim hayatı ömrü boyunca devam etmiştir.
Ali Emîrî Efendi, çocukluk yıllarından itibaren okumaya, araştırmaya ve öğrenmeye büyük ilgi duymuştur. Özellikle eski kitaplara, tarihî belgelere ve edebî eserlere duyduğu merak, onun hayatının temelini oluşturmuştur. Osmanlı Devleti'nin farklı şehirlerinde görev yapmış, bulunduğu yerlerde kitap toplamaya ve araştırmalarına devam etmiştir. Onun için kitaplar yalnızca okunup bir kenara bırakılan nesneler değil, geçmişten geleceğe taşınması gereken değerli emanetlerdir.
Ali Emîrî Efendi'nin adını edebiyat tarihinde ölümsüzleştiren en önemli olaylardan biri, Kaşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda yazdığı Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserin yazma nüshasını bulup korumasıdır. Türkçenin tarihî gelişimini anlamamıza yardımcı olan bu eser, Türk dilinin zenginliğini ve Türk topluluklarının kültürel özelliklerini ortaya koymaktadır. Eserin korunması ve araştırmacıların dikkatine sunulması, Türk dili araştırmaları açısından büyük önem taşımaktadır.
Bir düşünelim: Eğer geçmişte yaşamış insanlar kitapları korumasaydı, bugün tarihimiz ve kültürümüz hakkında ne kadar az bilgiye sahip olurduk! Ali Emîrî Efendi, bu sorumluluğun bilinciyle hareket etmiş ve değerli eserlerin kaybolmasını önlemek için büyük çaba göstermiştir. Onun bu çalışması, kültürel mirasın korunmasında bireysel gayretin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Ali Emîrî Efendi'nin kültürümüze yaptığı bir başka önemli hizmet de Millet Kütüphanesinin kurulmasına öncülük etmesidir. Yıllar boyunca büyük bir emekle topladığı kitapları başkalarının da yararlanabilmesi için bağışlamıştır. 1916 yılında İstanbul'da Millet Kütüphanesinin kuruluşuna öncülük ederek pek çok nadir eserin korunmasına katkı sağlamıştır. Böylece kitap sevgisini kişisel bir uğraş olmaktan çıkarmış, toplumun yararına sunmuştur.
Ali Emîrî Efendi yalnızca kitap toplayan bir araştırmacı değildir. Aynı zamanda şair, yazar ve tarih meraklısıdır. Diyarbakır'ın edebiyat tarihini araştırmış, burada yetişen şairlerin hayatlarını kayıt altına almıştır. Tezkire-i Şuara’yı Âmid adlı eseri, Diyarbakır'da yetişen şairleri tanıtan önemli çalışmalarından biridir. Bu sayede şehrin edebî birikiminin gelecek nesillere aktarılmasına katkıda bulunmuştur.
Diyarbakır gibi köklü bir tarihe ve zengin bir kültüre sahip şehirler, yetiştirdikleri değerli insanlarla daha da anlam kazanır. Ali Emîrî Efendi de Diyarbakır'ın yetiştirdiği önemli kültür insanlarından biridir. Onun hayatı, doğduğumuz şehrin tarihini araştırmanın, kültürel değerlerimizi tanımanın ve onları korumanın önemini bizlere hatırlatmaktadır.
Ali Emîrî Efendi, 1924 yılında İstanbul'da hayatını kaybetmiştir. Ancak onun eserleri, kitap koleksiyonu ve kültürümüze yaptığı hizmetler yaşamaya devam etmektedir. Türk dilinin önemli kaynaklarından biri olan Dîvânu Lugâti't-Türk'ün korunmasına yaptığı katkı ve Millet Kütüphanesinin kurulmasına öncülük etmesi, onu kültür tarihimizin önemli şahsiyetlerinden biri hâline getirmiştir.
Ali Emîrî Efendi'nin hayatı, bizlere geçmişimizi tanımanın ve kültürel mirasımızı korumanın önemini öğretmektedir. Çünkü geçmişini tanımayan bir toplum, geleceğini sağlam temeller üzerine kurmakta zorlanır. Kitapları korumak, tarihimizi araştırmak ve öğrendiklerimizi gelecek nesillere aktarmak hepimizin sorumluluğudur. Ali Emîrî Efendi'nin yaşamı da bu sorumluluğun en güzel örneklerinden biridir. Onun bıraktığı iz, kitapların ve bilginin insanlık için ne kadar değerli olduğunu göstermeye devam edecektir.
