İnsan, kendi hikâyesinin başkahramanı; başkasının hikâyesinde ise çoğu zaman haksızlığın sebebidir.
Hayat, herkesin kendisini haklı gördüğü uzun ve yorucu bir mahkemedir. Bu mahkemenin ne duvarlarında adaletin terazisi asılıdır ne de kürsüsünde bütün gerçekleri bilen bir hâkim oturur. Herkes kendi yaşadıklarını anlatır, kendi yaralarını gösterir, kendi doğrularını savunur. Kimi susarak haklılığını ispatlamaya çalışır, kimi konuşarak kendisini aklamaya… Kimi geçmişin defterlerini bir bir açar, kimi de yaşananları kendi hafızasının süzgecinden geçirerek yeniden yazar.
Ve garip olan şudur ki; aynı olayın içinde bulunan insanlar, aynı yağmurun altında ıslanmış olmalarına rağmen, yağmurun neden yağdığı konusunda bile anlaşamazlar.
Çünkü herkes haklıdır ama terazi farklıdır.
Bir insanın haklılığı, diğerinin haksızlığına dönüşebilir. Birinin adalet dediğine diğeri zulüm diyebilir. Birinin fedakârlık olarak gördüğü davranış, bir başkasının gözünde değersizliğe dönüşebilir. Aynı söz, birinin yüreğinde merhem olurken diğerinin içinde yıllarca kapanmayacak bir yara bırakabilir.
Demek ki mesele yalnızca ne yaşandığı değil, yaşananların hangi pencereden görüldüğüdür.
İnsan, çoğu zaman kendi penceresinin önünde durur ve dışarıdaki manzarayı o pencerenin ölçüleriyle değerlendirir. Pencere darsa dünya da dar görünür. Cam buğuluysa gerçekler bulanıklaşır. Perde kalınsa güneşin aydınlığı bile içeri giremez. Oysa hayat, yalnızca bizim gördüğümüz kadardan ibaret değildir. Bizim bilmediğimiz hikâyeler, duymadığımız cümleler, tanık olmadığımız acılar ve farkına varmadığımız mücadeleler vardır.
Belki de bu yüzden hüküm vermek kolay, anlamak zordur.
Herkes kendi hikâyesinde masumdur
İnsan kendisini anlatırken çoğu zaman yaşadıklarının en ağır tarafını seçer. Kendi çektiği sıkıntıları büyütmeden, kendi yaptığı hataları küçülterek anlatır. Çünkü insanın içinde kendisini korumaya çalışan görünmez bir savunma mekanizması vardır.
Kimse aynaya bakarken bütün kusurlarını görmek istemez. Herkes yüzünün aydınlık tarafını göstermek, gölgede kalan tarafını ise karanlığın içinde bırakmak ister.
Bir ayrılığın ardından iki insanı dinleyin. Biri, yıllarca verdiği emekten söz eder. Diğeri, yıllarca görmediği sevgiden… Biri, terk edildiğini söyler. Diğeri, aslında çoktan yalnız bırakıldığını anlatır. İkisi de aynı evin kapısından çıkmıştır ama biri kapının kapanışını terk edilmek, diğeri kurtulmak olarak hatırlamaktadır.
Peki, hangisi haklıdır?
Belki ikisi de…
Belki de ikisi de kendi haklılıklarının arkasına saklanarak birbirlerine verdikleri zararı görmezden gelmektedir.
Çünkü insan bazen haklı olduğu yerde bile kırıcı olabilir. Bazen doğruyu söylerken bir kalbi incitebilir. Bazen kendisini savunurken karşısındakinin hakkını çiğneyebilir. Haklı olmak, her davranışa sınırsız bir özgürlük tanımaz.
İşte asıl mesele burada başlar.
Haklılık, insanın kendisine verdiği bir unvan değildir. Vicdanın, hakkaniyetin ve gerçeklerin karşısında sınanması gereken bir iddiadır.
Terazinin kefeleri neden farklı?
Bir terazi düşünün…
Bir kefesinde insanın kendi acıları, diğer kefesinde başkasının yaşadıkları olsun. İnsan çoğu zaman kendi kefesine bütün ağırlığıyla bakar. Kendi gözyaşını ağır, başkasının gözyaşını hafif görür. Kendi bekleyişini sabır, başkasının bekleyişini tahammülsüzlük sayar. Kendi suskunluğunu olgunluk, başkasının suskunluğunu kibir olarak yorumlar.
Kendi hatasına mazeret bulur, başkasının hatasına hüküm verir.
Kendisi yorulunca anlaşılmayı bekler, başkası yorulunca neden güçlü duramadığını sorgular.
Kendisi geç kaldığında şartları anlatır, başkası geciktiğinde saygısızlıkla suçlar.
İşte insanın adalet duygusundaki en büyük çelişki budur: Kendisine gösterilmesini istediği anlayışı, başkasına göstermekte zorlanır.
Terazinin kefeleri, çoğu zaman gerçeklerin ağırlığına göre değil, insanın kendisine ne kadar yakın olduğuna göre hareket eder.
Yakınımızın hatası küçük, uzağımızın hatası büyüktür. Sevdiğimizin kusuru insani, sevmediğimizin kusuru affedilmezdir. Dostumuzun sessizliği asalet, rakibimizin sessizliği suçluluk olarak görülür.
Oysa adalet, insanın tarafına göre şekil değiştirmemelidir.
Bir terazinin güvenilirliği, hangi kefeye kimin oturduğuna göre değişmemesinde saklıdır.
Zaman, herkesin anlattığını değil, yaşananı ortaya çıkarır
Hayatın ilginç bir tarafı vardır. İnsanlar konuşur, yorumlar, suçlar, savunur ve birbirleri hakkında hükümler verir. Zaman ise bütün bu seslerin arasından sessizce geçer.
Bir gün gelir, dün çok haklı görünenlerin bazıları sorgulanır. Dün haksız sayılanların bazıları anlaşılır. Alkışlananların sessizce uzaklaştığı, suçlananların ise yıllar sonra değerinin fark edildiği zamanlar yaşanır.
Çünkü zaman, insanların anlattığı hikâyelerle değil, bıraktıkları izlerle ilgilenir.
Bir insanın kim olduğunu anlamak için yalnızca söylediklerine değil, zor zamanlarda nasıl davrandığına bakmak gerekir. Menfaatin olduğu yerde herkes iyi olabilir. Gücün, makamın, paranın ve imkânın bulunduğu yerde dostluklar kolay kurulabilir. Asıl mesele, hiçbir çıkarın bulunmadığı zamanlarda insan kalabilmektir.
Birinin elinden tutarken ne beklediğin, birine yardım ederken ne düşündüğün, gücün varken nasıl davrandığın, güçsüz kaldığında nasıl bir insan olduğun…
Bütün bunlar, haklılık iddiasından çok daha fazlasını anlatır.
İnsan bazen bir ömür kendisini anlatır ama tek bir davranışı bütün anlattıklarını değiştirmeye yeter.
Adalet, herkese aynı gözle bakabilmektir
Adalet, yalnızca mahkeme salonlarında aranan bir kavram değildir. Bir aile sofrasında, bir dost meclisinde, bir iş yerinde, bir dernekte, bir sokakta, hatta iki insanın birbirine söylediği tek bir cümlede bile adalete ihtiyaç vardır.
Bir makamın sahibi olmak, haklı olmanın garantisi değildir. Kalabalıkların desteğini almak, gerçeğin yanında olduğunun kanıtı değildir. Çok konuşmak, çok bilmek anlamına gelmediği gibi, susmak da her zaman haklı olmak demek değildir.
Bazen kalabalıklar yanılır. Bazen yalnız kalan bir insan, koca bir topluluğun göremediği gerçeği görür.
Bazen güçlü olanın sesi daha fazla duyulur, bazen haklı olanın sesi hiç duyulmaz.
İşte bu nedenle adaletin ölçüsü alkışların yüksekliği değil, vicdanın sesidir.
Bir insanı değerlendirirken onun kim olduğuna, hangi makamda bulunduğuna, ne kadar tanındığına ya da bize ne kadar yakın olduğuna bakmadan önce, ne yaptığına bakabilmek gerekir.
Çünkü adalet, dostluğun gölgesinde eğilirse adalet olmaktan çıkar. Menfaatin rüzgârında yön değiştirirse güvenilirliğini kaybeder.
Hakkaniyet, insanın sevdiğine de sevmediğine de aynı ölçüyü uygulayabilmesidir.
Bazen haklı olmak yetmez
Hayatta bazı insanlar vardır; haklıdırlar ama bunu anlatacak güçleri yoktur. Bazıları haksızdır ama kendilerini savunacak kadar güçlüdür. Bazıları susar, çünkü anlatmanın bir şeyi değiştirmeyeceğini bilir. Bazıları konuşur, çünkü susarsa gerçeklerin unutulacağından korkar.
Bir de bütün bunların ortasında, kimin haklı olduğunu anlamaya çalışırken insanlığını kaybedenler vardır.
Oysa haklı çıkmak uğruna kırılan kalplerin, kaybedilen dostlukların, yitirilen güvenin ve geride bırakılan yılların telafisi her zaman mümkün değildir.
Bazen insan, bir tartışmayı kazanırken bir insanı kaybeder. Bir davada haklı çıkar ama vicdanında yenilir. Bir masadan galip kalkar ama o masada bir daha oturamayacağını fark eder.
İşte hayatın en ağır çelişkilerinden biri budur.
Her haklılık zafer değildir. Her yenilgi de haksızlık anlamına gelmez.
Bazen geri adım atmak korkaklık değil, olgunluktur. Bazen susmak yenilmek değil, gereksiz bir savaşa daha fazla insanlık harcamamaktır.
Fakat bütün bunlar, haksızlığa boyun eğmek gerektiği anlamına da gelmez. İnsan hakkını aramalı, gerçeği savunmalı, adaletin yanında durmalıdır. Ancak bunu yaparken adaletsizliğin dilini kullanmamalıdır.
Çünkü kötülüğe karşı mücadele ederken kötülüğe benzemek, insanın kendisine yapabileceği en büyük haksızlıklardan biridir.
Son söz: Teraziyi değil, önce vicdanı düzeltmek gerek
Belki de bu dünyada en çok ihtiyacımız olan şey, başkalarının hatalarını tartmadan önce kendi vicdanımızın kefesine bakabilmektir.
Kendi sözümüzün ağırlığını, kendi davranışımızın izini, kendi kararlarımızın başkalarının hayatında bıraktığı etkiyi görebilmektir.
Çünkü herkesin bir hikâyesi var. Herkesin anlatılmamış bir acısı, sakladığı bir kırgınlığı, kimseye göstermediği bir mücadelesi bulunuyor.
Bir insanın yalnızca bize görünen yüzüyle bütün hayatı hakkında karar vermek, koca bir kitabı tek bir sayfasından okumaya benzer.
Belki biraz daha dinlemeye, biraz daha anlamaya, biraz daha adil olmaya ihtiyacımız var.
Belki de insanlık, herkesin kendisini haklı çıkarmaya çalıştığı bu büyük gürültünün içinde, bir kez olsun karşısındakinin gözünden bakmayı öğrenebilse çok şey değişecek.
Unutmamak gerekir ki haklılık, insanın kendi kendisine verdiği bir madalya değildir. Adalet, yalnızca bizim lehimize işlediğinde güzel olan bir kavram değildir. Vicdan da sadece başkalarının yanlışlarını hatırlatan bir ses olmamalıdır.
Herkes haklı olabilir.
Ama haklılık iddiasının gerçek karşılığı, terazinin hangi tarafında durduğumuzla değil, o teraziyi ne kadar adil tuttuğumuzla ilgilidir.
Ve belki de hayatın en büyük imtihanı şudur:
Kendimize gösterdiğimiz hoşgörüyü başkasına da gösterebilmek, başkasından beklediğimiz adaleti önce kendimiz uygulayabilmek…
Çünkü herkesin terazisi kendine göre ağırdır. Herkes kendi acısını dünyanın en büyük yükü sanır. Herkes kendi doğrularının ışığında yürür.
Ama unutulmamalıdır ki güneş, yalnızca bizim penceremizden doğmaz.
Herkes haklı ama terazi farklı… Asıl adalet, terazinin kefesini değil, insanın vicdanını eşitleyebilmektir.
Sevgi ile Kalın .
[email protected]
Mehmet Sebih Altun